erc/metu
INTERNATIONAL CONFERENCE IN ECONOMICS  IV
September 13-16, 2000, Ankara

Türk Bankacılık Sisteminin Finansal Yapısının Analizi “1995-1999 Dönemi için Çok Değişkenli Faktör Analizi İle Rating Denemesi”

Semra Pekkaya (Türkiye Kalkınma Bankası A.Ş.)

Abstract  

Gelişmiş ve özellikle gelişmekte olan ülkelerde istikrarlı bir kalkınma ve gelişmenin en önemli koşullarından biri, sağlıklı ve verimli çalışan kurumlardan oluşan bir finansal yapının gelişmesi ve bir bütün olarak iyi örgütlenmiş şekliyle yerleşmesidir. Bu yapının oluşturulamaması, makroekonomik istikrarsızlığa neden olacak gelişmelerin ortaya çıkmasına yol açacaktır. Bu olumsuzluklara zemin hazırlayan en önemli gelişmelerden biri, tasarrufların uygun maliyetle ve ülke koşullarına uygun biçimde yatırımlara kanalize edilmesini önleyecek tarzda kısa vadeli, yüzeysel ve spekülatif amaçlar taşıyan ekonomik faaliyetlerin teşvik edilmesidir. Bankacılık sistemi içinde ortaya çıkan gelişmelerin sistematik ve sürekli olarak gözönünde tutulması ve ekonomik sistemdeki gelişmeleri olumsuz yönde etkileyebilecek durumların kontrol altına alınabilmesi, sistemin ülke ekonomisi içindeki konumu ve etkilerinin niteliğinin belirlenmesi açısından son derece önemlidir. Bankacılık sistemindeki gelişmelerin izlenmesi bankaların mali ve ekonomik yapısı ve karlılık durumunu yansıtan bilanço ve gelir tablolarının ayrıntılı biçimde izlenmesiyle mümkün olabilir. Verimlilik, karlılık, likidite düzeyi ve sermaye yeterliliği gibi unsurları ölçen bilgi kalemleri aynı zamanda iyi birer denetim aracı ve performans göstergeleri olarak da kabul edilmektedir. Türk bankacılık sisteminin kaynak-kullanım yapısı ve gelir-gider yapısı açısından zaman içerisindeki gelişmelerini tek değişkenli ve çok değişkenli analiz yöntemleriyle incelemek ve analiz sonuçlarını uygulanan iktisadi politikalar ve kurumsal düzenlemeler paralelinde gerekçelendirebilmek mümkündür. Ancak bankaların geçmiş dinamik faaliyetlerinin ölçümlenmesinde yaygın olarak kullanılan tek değişkenli analiz yöntemleri, her zaman etkin bir yöntem olmayabilir. Her nekadar banka rasyolarının belli bir standardın altına düşmesi bankada belli bir sorunun varlığını ifade ediyorsa da tek başına kullanılan oranlar, bankaların sorunlarının saptanmasında yeterli olmamaktadır. Örneğin tek değişkenli yöntemlerden biri olan rasyo analizi sınırlı varsayımlar altında geçerli olup, en önemli kısıt, analizdeki diğer değişkenlerin kontrol altında tutulması ve her defasında tek bir oranın etkisinin incelenmesidir. Tek değişkenli analizin içerdiği söz konusu sakıncaları ortadan kaldırmak üzere çok değişkenli analiz tekniklerini kullanmak mümkündür. Çok değişkenli analiz tekniklerinin en önemli özelliği, inceleme konusu olayı bir bütün olarak ele alması ve bütünlüğü sağlayan değişkenlerin bağımlılık yapısını açıklamaya çalışmasıdır. Ayrıca çok değişkenli analizler birden çok özelliğin analizi ile ilgilendiğinden uygulamalarda, basitleştirme ve boyut indirgeme, birimlerin sınıflandırılması, bağımlılık yapısının incelenmesi, hipotez testleri ve hipotez oluşturma, sıralama ve ölçekleme gibi amaçlara da hizmet etmektedir. Buradan hareketle çalışmamızda, bankacılık sisteminin analiz edilmesinde daha gelişmiş araçlar sağlayan çok değişkenli analiz tekniklerinden “Faktör Analizi” kullanılmıştır. Faktör analizi, bir yandan bankacılık sisteminin bir bütün olarak değerlendirilmesinde, bağımsız değişken olarak kullanılan finansal oranlara keyfi ağırlık verilmesini önlemekte diğer yandan ise, çok sayıdaki finansal orandan bu oranların kapsadığı bilginin büyük bir kısmını taşıyan az sayıda hipotetik değişkenin (oranın) elde edilmesine olanak sağlamaktadır. Buradan hareketle, birbiriyle korelasyonlu çok sayıda mali oran yerine, varyansın kabul edilebilir bir kısmını açıklayan, birbirinden bağımsız ortak faktörler elde edilmesi ve bunların kullanılarak Türk bankacılık sisteminde yer alan bankaların mali performansını değerlendirmek amacıyla yapılan bu çalışmada Faktör Analizi Yöntemi, Türk Bankacılık Sisteminde yer alan yerli ve yabancı ticari bankalardan oluşan bankaların 1995-1999 yıllarına ait standart bilanço ve gelir tablolarından yararlanılarak hesaplanan 37 adet finansal oran üzerinde uygulanmıştır. Çalışmada kullanılan veriler ve türetilen oranlar, sermaye yeterliliği, aktif kalitesi, gelir-gider yapısı, likit yapısı, büyümenin seyri, pasif yapısı ve karlılık yapısı oranları olarak yedi ana grupta tasnif edilmiştir. Analiz sonucunda ise, hem sözkonusu dönem içinde Türk Bankacılık Sistemini açıklamak üzere kullanılan finansal oran gruplarının varyansı açıklamadaki gücüne ilşkin daha objektif bir değerlendirme yapmak mümkün olmuş, hem de bu yapı içinde sistemde yer alan bankaların, 37 finansal oranın bilgisi kullanılarak sıralanabilmesi (ranking) sağlanmıştır. Analizin beş yıllık bir süreyi kapsaması, zaman içinde sistemin varyansını açıklamaya çalışan oranların yapısal dönüşümünü ve buna bağlı olarak da bu dönüşüme adapte olma gücüne göre de bankaların sıralanmasındaki değişimin de ortaya konulmasını sağlamıştır.

Table

Economic Research Center
Middle East Technical University
06531 Ankara Turkey
Phone: + 90 312 210 3044, 210 2003
Fax: +90 312 210 1244
e-mail: metuerc@metu.edu.tr